Dünya niyə yenidən Qrenlandiyanı axtarır? ABŞ-ın yeni razılaşmasının arxasında nə dayanır?

Qrenlandiya yenidən dünyanın diqqət mərkəzinə düşüb. ABŞ Prezidenti Donald Trampın ABŞ, Danimarka və Qrenlandiya arasında yeni təhlükəsizlik razılaşmasının əldə edildiyini açıqlaması Arktikadakı bu nəhəng adanı beynəlxalq gündəmin əsas mövzularından birinə çevirib.

Bəs Qrenlandiya niyə ABŞ üçün bu qədər vacibdir? Dünyanın ən böyük adalarından biri olan bu ərazi sadəcə buzlaqlardan ibarət deyil. Onun coğrafi mövqeyi, Arktikadakı hərbi əhəmiyyəti, təbii sərvətləri və gələcək nəqliyyat marşrutları Qrenlandiyanı böyük dövlətlər üçün strateji əraziyə çevirir.

ABŞ Qrenlandiyada nə istəyir?

Sentyabrın 18-də Donald Tramp ABŞ-ın Danimarka və Qrenlandiya ilə razılaşmaya gəldiyini açıqladı. Tramp ABŞ-a Qrenlandiyanın təhlükəsizliyi və digər ehtiyacları ilə bağlı uzunmüddətli imkanlar verildiyini bildirib.

Razılaşmanın əsas istiqamətlərindən biri ABŞ-ın Qrenlandiyada hərbi mövcudluğunu genişləndirməsinə imkan yaratmaqdır. ABŞ artıq adada Pituffik kosmik bazasına malikdir. Bu baza raketlərin izlənməsi, raketdən müdafiə və kosmik müşahidə kimi fəaliyyətlər üçün istifadə olunur.

Lakin razılaşmanın bütün detalları hələ açıqlanmayıb. ABŞ tərəfinin açıqlamaları ilə Danimarka və Qrenlandiyanın açıqlamaları arasında ifadə fərqləri də diqqət çəkir.

Danimarka və Qrenlandiya bildirirlər ki, razılaşma onların suverenliyini və Qrenlandiya xalqının öz müqəddəratını təyin etmək hüququnu pozmur. Razılaşmanın gələn həftə BMT Baş Assambleyası çərçivəsində rəsmiləşdirilməsi gözlənilir, lakin bunun üçün parlament prosedurları da tamamlanmalıdır.

Qrenlandiya niyə strateji ərazidir?

Qrenlandiyanın ən böyük üstünlüyü onun xəritədəki mövqeyidir.

Ada Şimali Amerika ilə Avropa arasında, Arktik okeanının mərkəzinə yaxın ərazidə yerləşir. Arktikada iqlim dəyişdikcə buz örtüyünün azalması regionun hərbi və iqtisadi əhəmiyyətini də artırır.

Qrenlandiyadan Şimali Atlantika və Arktik istiqamətlərinə nəzarət baxımından istifadə etmək mümkündür. Bu səbəbdən ABŞ, Rusiya və Çin kimi böyük dövlətlərin Arktikaya marağı son illərdə daha da artıb.

ABŞ üçün Qrenlandiyanın başqa bir əhəmiyyəti isə onun Şimali Amerikanın müdafiə sistemindəki mövqeyidir. Adada yerləşən ABŞ hərbi infrastrukturu Şimal istiqamətindən mümkün raket təhlükələrinin izlənməsində mühüm rol oynayır.

Buzların altında nə var?

Qrenlandiya həm də təbii sərvətləri ilə diqqət çəkir.

Adanın müxtəlif ərazilərində nadir torpaq elementləri və digər mineral ehtiyatların olduğu məlumdur. Bu materiallar müasir texnologiyalarda, elektronika, enerji sistemləri və müdafiə sənayesində istifadə olunur.

Lakin son razılaşmanın açıqlanmış hissəsində əsas vurğu mineral ehtiyatlardan daha çox təhlükəsizlik və hərbi məsələlər üzərindədir.

Rusiya və Çin məsələsi

Razılaşmanın digər mühüm tərəfi Arktikada rəqabətlə bağlıdır.

ABŞ Qrenlandiyada potensial rəqib dövlətlərin hərbi mövcudluğunun qarşısını almaqda maraqlıdır. Xəbərlərə görə, yeni razılaşma NATO-ya daxil olmayan ölkələrin Qrenlandiyada hərbi baza yaratmasının qarşısını almağa yönələn müddəaları da əhatə edir.

Bu isə Qrenlandiya məsələsinin yalnız ABŞ və Danimarka arasında münasibətlərdən ibarət olmadığını göstərir. Burada daha böyük Arktika rəqabəti də var.

Qrenlandiya ABŞ-a verilirmi?

Xeyr — hazırkı açıqlamalara əsasən, razılaşma Qrenlandiyanın ABŞ ərazisinə çevrilməsi demək deyil.

Danimarka və Qrenlandiya açıq şəkildə bildiriblər ki, razılaşma Qrenlandiyanın suverenliyini və öz müqəddəratını təyin etmək hüququnu tanıyır. Eyni zamanda, razılaşmanın ABŞ-a hansı konkret hüquqları verəcəyi ilə bağlı bəzi detallar hələ açıqlanmayıb.

Məhz bu qeyri-müəyyənlik Qrenlandiya mövzusunun yenidən böyük maraq doğurmasının əsas səbəblərindən biridir.

Niyə məhz indi?

Çünki Arktika dəyişir.

Buzların azalması regionu əvvəlkindən daha əlçatan edir. Bu isə yeni dəniz marşrutları, mineral ehtiyatlar və hərbi imkanlar deməkdir.

Bir vaxtlar dünyanın ucqar və soyuq bölgəsi kimi qəbul edilən Qrenlandiya artıq böyük dövlətlərin strateji hesablamalarında mühüm yer tutur.

Bu səbəbdən “Qrenlandiya” sözü bu gün sadəcə coğrafi ad deyil. O, Arktikada təhlükəsizlik, təbii sərvətlər, yeni nəqliyyat yolları və böyük dövlətlər arasındakı rəqabətin simvollarından birinə çevrilib.

Hazırda ən vacib sual isə razılaşmanın kağız üzərində hansı formada rəsmiləşdiriləcəyi və ABŞ-ın Qrenlandiyadakı gələcək hərbi mövcudluğunun hansı səviyyəyə çatacağıdır.

Dünyanın diqqəti isə artıq yenidən Şimal qütbünə — Qrenlandiyaya yönəlib.